INLEIDING op de informatiesamenleving

'Wij leven tegenwoordig in een informatiesamenleving.' Die gedachte is zo langzamerhand gemeengoed aan het worden. Men verstaat daaronder meestal: een samenleving waarin informatie, communicatie, digitale netwerken en globalisering een cruciale rol spelen. Wat dat precies betekent, is echter allerminst duidelijk.

Er is een besef dat sociale, politieke en economische verhoudingen drastisch zullen veranderen of al aan het veranderen zijn. Maar hoe precies? Welke nieuwe structuren en spelers komen op? En welke nieuwe vragen stelt dat aan de overheid?

Infodrome is in het leven geroepen om op die vragen antwoord te geven. Infodrome is een denktank voor de overheid op het gebied van samenleving en ICT (informatie- en communicatietechnologie).

INFORMATISERING

De huidige ICT-ontwikkelingen roepen vaak associaties op met de industriële revolutie. Toen ging het om het breed beschikbaar raken van energie en van energiedragers, nu om informatie en media. Kortom, informatisering in plaats van industrialisering.
De meest strikte definitie van informatisering beperkt zich tot de digitalisering van informatie in telefonie, televisie en computers. Iets ruimer is de opvatting waarin ook biotechnologie en genetica als vormen van informatie worden gezien. Nog ruimer is het kader waarin informatisering wordt gerelateerd aan de opkomst van een netwerkmaatschappij en kenniseconomie. Kennis is ruimer dan geformaliseerde informatie, en impliceert ook vormen van 'tacit knowledge', kennis die besloten ligt in omgangsvormen en cultuur.
In alle analyses is men het in elk geval over één ding eens. ICT maakt veel activiteiten minder afhankelijk van hun geografische locatie. Werk, scholing, vermaak en sociaal verkeer raken minder gebonden aan tijd en plaats. En alleen dat al zal de maatschappelijke verhoudingen flink opschudden.

TERUG

TECHNOLOGIE ALS OORZAAK EN GEVOLG

Daarmee is niet gezegd dat technologie de directe en onaantastbare oorzaak is van maatschappelijke veranderingen. Technologie is immers ook het werk van mensen, die bewust en onbewust bepaalde doelen nastreven. En bepaald niet elke technische uitvinding wordt klakkeloos opgenomen in het maatschappelijk bestel en het dagelijks leven van mensen. De keuzen van consumenten en overheden spelen daar ook hun rol in.

Technologie is dus zowel oorzaak als gevolg van veranderingen. Maatschappelijke ontwikkeling is niet louter 'technology-driven', en technologie is niet louter de resultante van de wensen in de samenleving. Er is sprake van een permanente wederzijdse beïnvloeding.

TERUG

ROL VAN DE OVERHEID

Tegelijk is het zo dat de som van individuele keuzen en toepassingen tot een maatschappelijke dynamiek kan leiden die de individuele strevingen ver te buiten gaat. Grote vraag is dan of en hoe die dynamiek bij te sturen is.

De industriële revolutie impliceerde ook ooit een aardverschuiving in de toenmalige samenleving. Loondienst zorgde ervoor dat niet langer grondbezit en geboorte bepalend waren voor welvaart en status, mensen trokken weg van het platteland naar de stad, en er deden zich omvangrijke sociale problemen voor.

Overheden bleken - zo kunnen we nu gerust concluderen - van cruciaal belang om die maatschappelijke problemen het hoofd te bieden. Beschermende en regulerende maatregelen verminderden uitbuiting en crises, een systeem van sociale zekerheid werkte als vangnet tegen de ergste armoede en conjunctuurschommelingen. Daarnaast waren er maatschappelijk waardevolle producten en diensten die de overheid tot stand bracht als publieke voorziening (openbaar vervoer, riolering, onderwijs, gezondheidszorg).

Wat er nodig is aan sociaal-economische maatregelen en publieke voorzieningen in de informatiemaatschappij is nog niet duidelijk. Wel duidelijk is dat een adequaat gebruik van informatie, kennis en media bepalend zullen zijn voor de welvaart en het welzijn van de bevolking. Toegang, transparantie en zeggenschap voor brede lagen van de samenleving worden daarmee belangrijke items - zowel in het kader van individuele ontplooiing als economische ontwikkeling.

Hoezeer de informatierevolutie ook een belofte mag inhouden van toenemende welvaart, het proces kan op allerlei plaatsen onverwacht negatieve kanten hebben. Het is zaak deze tijdig te signaleren en te bezien of en hoe een overheid kan bijdragen aan mogelijke oplossingen.
Tegelijkertijd verandert ook de overheid en haar functie door de informatisering. Het zou goed kunnen dat overheidsinterventies die gebaseerd zijn op de problemen van de industriële samenleving overbodig raken. Of dat oude vormen van interventie zelfs contraproductief gaan werken. Ook is het de vraag welke rol een nationale overheid überhaupt kan spelen, gezien het mondiale en grensoverschrijdende netwerkkarakter van de informatiemaatschappij.

TERUG